IJzergebrek goed interpreteren

zaterdag 3-juni-2017

De diagnostiek van ijzertekort is niet altijd eenvoudig: de klachten zijn vaak aspecifiek en er bestaan ook meerdere vormen. Een ontsteking kan het beeld nog verder vertroebelen. In dit artikel helpen we je bij het stellen van een scherpe diagnose.

 

De ijzerabsorptie is een subtiel proces en wordt door veel factoren beïnvloed. IJzer wordt in het algemeen slechts in zeer geringe hoeveelheden uit de voeding opgenomen. Bovendien hebben veel mensen een marginale ijzerinname. IJzerdeficiëntie komt dan ook veel voor. Maar wie heeft er het vaakst last van?

 

Belangrijke risicogroepen zijn kinderen in de groei, zwangerschap, menstruerende vrouwen of operaties met bloedverlies. Door een slechte absorptie en inname lopen ook vegetariërs en ouderen meer risico op ijzerdeficiëntie. De eerste symptomen zijn zwakte, moeheid en verlies van uithoudingsvermogen. Het zijn vage en aspecifieke klachten die soms lastig terug te voeren zijn op een duidelijk ziektebeeld. We moeten eerst weten wat een ijzergebrek precies is zodat we dit kunnen bevestigen of uitsluiten.

 

Ongecompliceerd ijzergebrek

Er bestaan twee soorten ijzergebrek: het ongecompliceerde en het gecompliceerde ijzergebrek. Het ongecompliceerde ijzergebrek komt het vaakst voor en treedt op als gevolg van bloedverlies of door te weinig ijzer in de voeding. Dit proces verloopt langs verschillende stadia.

 

Eerst raken de ijzerdepots langzaam uitgeput en spreekt men van een prelatent ijzergebrek. Bij het volgende stadium - latent ijzergebrek - is er nog geen sprake van anemie, maar is wel het plasma-ijzer aan het afnemen terwijl de productie van transferrine juist toeneemt. Pas daarna treedt ijzergebreksanemie op. In dit stadium kan er vanuit de voeding niet meer voldoende ijzer worden aangevoerd om de aanmaak van hemoglobine op peil te houden.

 

Ongecompliceerd ijzergebrek kan op diverse manieren ontstaan. Bloedverlies is de belangrijkste, vooral bij vrouwen tussen de eerste menstruatie en de overgang. In Nederland komt ook nog vaak ijzergebrek door voedingsdeficiënties voor, vooral bij vegetariërs en ouderen.

 

Gecompliceerd ijzergebrek

Naast de ongecompliceerde vorm bestaat er ook een gecompliceerd ijzergebrek. Hierbij is het transport van ijzer in het lichaam of de heropname ervan uit de macrofagen verstoord. De diagnostiek is moeilijk, omdat dit niet altijd zichtbaar is in de bloedwaarden. Er kan zelfs te veel ijzer zitten in de macrofagen, terwijl het lichaam elders tekortkomt. Men spreekt dan van een relatief of functioneel ijzertekort.

 

Een gecompliceerde ijzergebreksanemie komt vaak voor en is meestal het gevolg van een ontstekingsproces, een acute of chronische infectie of een auto-immuunziekte zoals reumatoïde artritis. Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen deze twee vormen, omdat ijzersuppletie bij de een wél en de ander juist niet geïndiceerd is.

 

Diagnose van ijzergebrek

Met behulp van een zorgvuldige anamnese en lichamelijk onderzoek moeten we eerst de oorzaken van mogelijk bloedverlies of een voedingsstoornis opsporen. Maar ook laboratoriumdiagnostiek is onmisbaar, om vast te stellen welke vorm het is, hoe ernstig het gebrek is en wat de oorzaak is. Doorgaans melden de patiënten zich met klachten van moeheid of wordt bijvoorbeeld een laag Hb-gehalte of andere afwijkende relevante bloedwaarde gevonden. Referentiewaarden voor enkele bepalingen staan hieronder.

 

 

 

Mannen

vrouwen

ijzer

14-35 µmol/l             

10-25 µmol/l

Hemoglobine (Hb)       

8,5-11,0 mmol/l        

7,5-10 mmol/l

Ferritine                    

25-250 µg/l               

20-150 µg/l (na de overgang tot 250 µg/l)

Transferrine               

2,0-4,1 g/l                  

2,0-4,1 g/l

Saturatie (TIJBC)        

27-54 µmol/l             

27-54 µmol/l

 

Hieronder lichten we de verschillende ijzerwaarden verder toe.

 

Transferrine

Transferrine transporteert ijzer door het lichaam en speelt een rol in het verdedigingsmechanisme tegen infecties, omdat het ijzer onttrekt uit de stofwisseling van micro-organismen. De serumtransferrineconcentratie wordt niet alleen gebruikt voor de beoordeling van de voedingstoestand, maar ook ter evaluatie van de ijzerstatus. De transferrineconcentratie in het serum is verlaagd bij pathologische ijzerstapeling, gestoorde eiwitproduktie en eiwitverlies. Een verhoogde waarde wordt gevonden bij ijzerdeficiëntie. Een geïsoleerde transferrinebepaling geeft onvoldoende informatie; er is minimaal een combinatie met een serumijzerbepaling nodig.

 

Ferritine

Is het ferritinegehalte verlaagd, dan betekent dit altijd dat de ijzerreserve is uitgeput. Daling van dit gehalte gaat vooraf aan een daling van het ijzergehalte en gaat samen met een stijging van het serumgehalte transferrine. Dit is het moment waarop we spreken van een latent ijzergebrek. Gaat het Hb ook omlaag, dan is er sprake van een manifest ijzergebrek. Bij een verlaagd serumferritinegehalte is ijzergebrek dus sowieso een feit. Maar let op: wanneer serumferritine normaal of zelfs verhoogd is, valt een ijzergebrek nog niet uit te sluiten. Er kan namelijk sprake zijn van ontstekingen of oxidatieve schade aan weefsels, die ook invloed hebben op de ijzerwaarden. Ontstekingen kunnen gemeten worden met een hs-CRP-test.

 

Serumijzerconcentratie en ijzerbindingscapaciteit

De serumijzerconcentratie fluctueert onder invloed van infecties, ontstekingen, oxidatieve schade en andere aandoeningen. Eenmalig het ijzergehalte bepalen zegt daarom weinig over de werkelijke gehaltes in het bloed. Een oplossing hiervoor is de bloedwaarde ijzer te combineren met de totale ijzerbindingscapaciteit (TIJBC). Dit is een constante waarde die minder onderhevig is aan schommelingen.

 

De serumijzerconcentratie is laag bij ijzergebrek en bij ontstekingsanemie. Hoe hou je ze dan uit elkaar? Kijkt men naar de TIJBC dan blijkt dat deze verhoogd is bij ijzergebrek en verlaagd bij ontstekingsanemie. Ook transferrine kan meer duidelijkheid scheppen: bij ijzergebrek wordt er meer transferrine geproduceerd door de lever, wat zich vertaalt in een hogere TIJBC. Bij infecties daalt de productie van transferrine juist en ziet men een lagere TIJBC.

 

Behandelen of doorverwijzen?

Indien men tot de conclusie komt dat er een ongecompliceerd ijzergebrek bestaat, dan dient de oorzaak te worden opgespoord. Daarnaast kan men de ijzergebreksanemie alvast remediëren met suppletie met heemijzer. Een ontstekingsanemie wordt niet behandeld met ijzer; afhankelijk van de onderliggende aandoening kan dit zelfs schadelijk zijn omdat ijzer als pro-oxidant werkt. Wel moet er aanvullend onderzoek gedaan worden naar de onderliggende aandoening. Als het niet lukt om tot een diagnose te komen, en zeker bij ontdekking van ijzerstapeling, is het geïndiceerd om door te verwijzen.

 

Bronnen

H.J.M. van Rijn, E.K.A. Winckers, H.G. van Eijk en J.J.M. Marx , IJzergebrek, een eenvoudige diagnose? Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 11-03-1993

http://www.hematology.org/patients/blood-disorders/anemia/5225.aspx

http://www.irondisorders.org/anemia-of-chronic-disease

http://www.naturafoundation.nl/monografie/IJzer.html

Cookies

Als u verder klikt op onze website, gaat u er ook mee akkoord dat we cookies gebruiken. Daarmee verzamelen we gegevens en volgen we wat bezoekers doen op onze website. Met die informatie verbeteren we onze website en tonen we informatie die aansluit bij wat u interesseert. Als u geen cookies accepteert, kunt u geen video's bekijken of content delen op social media. Meer informatie.

Cookies zelf instellen