Nigella sativa

Nigella sativa L. behoort tot de Ranunculaceae en is wereldwijd bekend als zwarte komijn of “black seed” [1]. Het gaat om een eenjarige, kruidachtige, hermafrodiete plant die ongeveer 60 cm hoog wordt. De plant heeft vertakte, rechtopstaande stengels die naar verloop van tijd hol worden, fijn ingesneden bladeren en bloemen die van groen naar blauw verkleuren naarmate zij rijpen. De vrucht bestaat uit drie tot zes kokervruchten, gevuld met kleine, hoekige zaden die bij rijping zwart worden.

Nigella sativa komt wijdverspreid voor in Noord-Afrika, het Midden-Oosten, delen van Europa en Azië [1]. De zaden worden al millennia gebruikt in Arabische landen, op het Indiase subcontinent en in Europa, zowel als keukenkruid als voor medicinale toepassingen. Traditioneel worden ze ingezet bij onder meer astma, ontstekingen, hoest en griepachtige klachten. Bovendien wordt het zelfs gebruikt als natuurlijke diureticum. Verder wordt Nigella sativa gebruikt bij allergieën, hart- en vaatziekten, hypertensie, huidproblemen, buik- en maagpijn, braken, osteoartritis en reumatische pijn.

De zaden van Nigella sativa zijn rijk aan flavonoïden, fenolzuren en tanninen [1]. Vaak wordt van de zaden olie gemaakt, dat met name terpeenderivaten bevat, waaronder thymoquinon als belangrijk bestanddeel. Daarnaast bevatten de zaden voedingsvezels, mineralen (waaronder natrium, koper, zink, fosfor en calcium), B-vitaminen en een karakteristiek vetzuurprofiel met vooral linolzuur, oliezuur en palmitinezuur.

Vooral de zaden van Nigella sativa worden gebruikt als suppletie. Denk hierbij aan hele zaden, gemalen poeder, olie of gestandaardiseerd extract. De rest van de plant (blad, bloem, wortels) speelt in suppletie nauwelijks een rol. Klinische studies en toxiciteitsonderzoek zijn vrijwel uitsluitend op de zaden en zaadolie uitgevoerd.

Nigella sativa kan gestandaardiseerd worden op een vaste hoeveelheid actieve stoffen. Een belangrijke stof is thymoquinon. Thymoquinon werkt vooral als antioxidant en ontstekingsremmer, waardoor het oxidatieve stress en ontstekingsroutes kan verminderen.

Bij allergische rinitis (hooikoorts) lijkt orale Nigella sativaolie klachten gedurende 4–8 weken te verminderen, maar het langetermijneffect is nog onduidelijk [2]. In een studie bij volwassenen verlaagden capsules met Nigella sativaolie 0,5 mL per dag gedurende 1 maand symptomen zoals jeuk, neusverstopping, niezen en loopneus vergeleken met placebo. Ander voorlopig onderzoek met een specifiek product (500 mg; Immerfit/Phyt-Immun) liet zien dat een totale dosering van 40–80 mg/kg per dag gedurende 4–8 weken door 81% als verbeterend werd beoordeeld, versus 45% bij placebo.

Bij astma kan orale Nigella sativa klachten zoals piepen en hoesten verminderen en mogelijk ook longfunctie verbeteren, vooral bij patiënten met slechte uitgangswaarden [2]. Een studie met extract gedurende 3 maanden liet symptoomverbetering zien boven placebo bij matig–ernstig astma ondanks standaardmedicatie. In volwassenen verbeterde 500 mg olie 2×/dag gedurende 4 weken (Cuminmar, Marnys) de ervaren astmacontrole en dagelijks functioneren. Longfunctieresultaten zijn wisselend en lijken minder effect te tonen bij FEV1 ≥80%. Doses met effect: gemalen zaad 2 g/dag 12 weken, extract 15 mL/kg/dag 3 maanden, of eenmalig 50–100 mg/kg. Eenmalige doses werken minder dan bronchodilatoren zoals theofylline/salbutamol.

Bij chronische obstructieve longziekte (COPD) lijkt orale suppletie met Nigella sativaolie de longfunctie enigszins te kunnen verbeteren als aanvulling op de gebruikelijke behandeling met inhalatiecorticosteroïden [2]. In klinisch onderzoek bij middelbare volwassenen met COPD die standaard inhalatiecorticosteroïden gebruikten, leidde Nigella sativaolie (Amazing Herbs) 1 gram tweemaal daags gedurende 3 maanden tot een kleine tot matige verbetering van longfunctieparameters (pulmonary function tests) vergeleken met placebo.

Bij type 2 diabetes lijken Nigella sativa-preparaten de glucoseregulatie te kunnen ondersteunen. In onderzoek verbeteren vooral zwartzaadpoeder ≥2 g per dag en zwartzaadolie 1 g per dag de metabole parameters [2]. Een meta-analyse van 4 studies laat een daling van HbA1c met 0,4% zien, maar analyse van 7 studies vond geen duidelijk effect op nuchtere glucose. In een klinische studie verbeterde 1 g poeder tweemaal daags (3–12 maanden) HbA1c en verlaagde nuchtere glucose 17–26% ten opzichte van baseline bij patiënten die al diabetesmedicatie gebruikten; het effect was significant versus placebo na 3 en 9 maanden, maar niet na 12 maanden. Dezelfde dosering verbeterde ook totaal cholesterol met 10–12%; 1 g per dag was waarschijnlijk te laag.

Nigella sativa ondersteunt de darmgezondheid vooral via het bioactieve thymoquinon [3]. Het vermindert oxidatieve stress in de darmwand door de antioxidantverdediging van de mucosa te versterken. Daardoor nemen beschermende systemen zoals gereduceerd glutathion en enzymen als catalase toe, terwijl markers van oxidatieve schade afnemen. Bij prikkels die het darmslijmvlies kunnen beschadigen helpt dit de structuur van villi en crypten beter te behouden en herstelprocessen te ondersteunen. Daarnaast werkt thymoquinon ontstekingsremmend: het activeert PPAR-γ in het colonepitheel en remt routes die ontsteking aanjagen, zoals MAPK-kinasen en NF-κB, waardoor de ontstekingsrespons wordt afgeremd. Dit is relevant bij aandoeningen waarbij chronische darmontsteking centraal staat. Ook kan het de barrièrefunctie verbeteren door de slijmlaag (mucine, zoals MUC2) te ondersteunen en het immuunsysteem te sturen naar een gunstiger cytokineprofiel, met minder pro-inflammatoire signalen en meer regulerende activiteit. Samen resulteert dit in een rustiger, beter beschermd darmslijmvlies dat minder gevoelig is voor schade en opvlammingen.

Ook in een andere studie is aangetoond dat thymoquinon het darmepitheel ondersteunt [4]. In een DSS‑geïnduceerd colitis‑muismodel model steeg de expressie van tight‑junction‑eiwitten ZO‑1 en occludine in de colon. Juist een daling hiervan hangt samen met meer permeabiliteit en antigeenpassage door de mucosa.

Nigella sativa wordt ook onderzocht als ondersteuning voor de darm-as [4]. In een DSS‑geïnduceerd colitis‑muismodel liet thymoquinon (een kerncomponent uit Nigella sativaolie) zien dat het de dysbiose deels kan ‘terugdraaien’: na behandeling namen o.a. Bacteroidaceae/Muribaculaceae en Akkermansiaceae toe en daalde Enterobacteriaceae, parallel aan een gunstiger ontstekingsprofiel (lagere IL‑1β en TNF‑α, hogere IL‑10).

Bij Helicobacter pylori kan orale Nigella sativa de eradicatie mogelijk ondersteunen, vooral als aanvulling op standaardtherapie [2]. In een studie gaf toevoeging van 1 g 2×/dag gedurende 8 weken aan een quadruple therapie (metronidazol, amoxicilline, bismuth subcitraat, omeprazol) 88% eradicatie versus 55% met alleen quadruple therapie; ook de kwaliteit van leven verbeterde. Een andere studie vond bij 2 g/dag + omeprazol 40 mg/dag gedurende 4 weken 67% eradicatie, lager dan 83% met standaard triple therapie; 1 g of 3 g/dag was eveneens minder effectief.  

Nigella sativa lijkt het lipidenprofiel bescheiden te verbeteren bij volwassenen, zowel met als zonder hyperlipidemie [2]. Een meta-analyse van 24 klinische studies laat zien dat het gebruik leidt tot een kleine daling van totaalcholesterol, LDL-cholesterol en triglyceriden en tot een stijging van HDL-cholesterol ten opzichte van placebo/controle, al is de interpretatie beperkt door duidelijke verschillen tussen populaties, doseringen, preparaten en behandelduur. Een tweede meta-analyse van 5 studies bij mensen met type 2 diabetes (met/zonder hyperlipidemie) vond dalingen van ongeveer 17 mg/dL totaalcholesterol, 11 mg/dL LDL en 12 mg/dL triglyceriden, zonder effect op HDL. Kleine studies suggereren ook effect na 4–8 weken met 1 g 2×/dag geplette zaden of 1 g/dag poeder. Combinatie met statines geeft tegenstrijdige resultaten.

Nigella sativa poeder en olie lijken de bloeddruk licht te verlagen, maar het is nog onduidelijk of dit klinisch relevant voordeel geeft bij hypertensie [2]. Meta-analyses van 33 kleine studies tonen dat 0,5–3 g/dag poeder of 0,1–4,2 g/dag olie gedurende 4–16 weken de systolische en diastolische bloeddruk met circa 2–3 mmHg verlaagt versus placebo. Het effect lijkt het grootst bij ≤8 weken, >50 jaar en BMI 25–30. Eén studie vond met 2,5 mL olie 2×/dag na de maaltijd (8 weken) een daling van 11/10 mmHg t.o.v. baseline.

Een gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde klinische trial bij infertiele mannen met afwijkende semenparameters rapporteerde dat dagelijkse inname van 5 mL Nigella sativa zaadolie gedurende 2 maanden semenparameters (o.a. aantal, motiliteit en morfologie) en enkele semeneigenschappen verbeterde [5]. Hoewel dit klinisch interessant is, blijft het bewijsveld relatief klein en zijn vervolgstudies nodig (o.a. met zwangerschap/live birth als uitkomst).

Zwangerschap: oraal gebruik van Nigella sativa in doseringen boven wat normaal via voeding wordt ingenomen is waarschijnlijk onveilig [2]. Er zijn aanwijzingen dat Nigella sativa baarmoedercontracties kan verminderen of remmen en mogelijk anticonceptieve effecten heeft.

Lactatie: er is onvoldoende betrouwbare informatie over veiligheid, daarom wordt gebruik afgeraden [2].

Voor volwassenen wordt doorgaans een dosering gebruikt van 1-3 gram per dag gedurende 6-12 weken [2,6]. 

In de praktijk wordt Nigella sativa ook voor kinderen gebruikt, maar daar is weinig wetenschappelijk onderzoek naar [2]. Vaak wordt bij kinderen gebruik gemaakt van Nigella sativa olie. De doseringen die werden gebruikt waren 15-80 mg/kg/dag [7].

Nigella sativa zaadpoeder is veilig wanneer het oraal in doseringen tot 2 gram per dag voor 12 maanden wordt geconsumeerd of tot 3 gram per dag gedurende 3 maanden [2].

Bij kinderen is nigella sativa veilig bij orale inname van Nigella sativaolie 40-80 mg/ kg per dag gedurende 2-19 maanden (4-17 jaar). De 80 mg/kg per dag gaf wel vaker bijwerkingen, vooral maagdarmklachten, met name bij inname op een lege maag [2].

Daarnaast evalueren systematische reviews/meta-analyses specifiek lever- en nierparameters en leveren zij in het algemeen geen signaal op van klinisch relevante schade binnen onderzochte doseringen en studieduren, al blijft monitoring verstandig bij intensief gebruik en bij comorbiditeit [8,9].

Meest voorkomende bijwerkingen (oraal):
Maagdarmklachten2: obstipatie, branderig of onaangenaam gevoel in de maag, epigastrische discomfort, misselijkheid en braken; in één studie had ongeveer 20% ongespecificeerde maagdarmklachten.

Minder voorkomende bijwerkingen (oraal):
Opgeblazen gevoel, boeren en milde diarree (bij een specifieke thymoquinon-rijke olieformule) [2].

Synergie binnen het kruid zelf:

De werking wordt in reviews vaak gezien als het resultaat van meerdere componenten (quinonen, terpenen, vetzuren, sterolen, polyfenolen) in plaats van één actief bestanddeel van Nigella sativa [10]. Daarom kunnen heel zaad, olie en extract in de praktijk verschillende profielen geven.

Synergie met andere stoffen:

Nigella sativa wordt in traditionele systemen en klinische studies regelmatig toegepast in combinatie met andere stoffen, echter uitgebreid onderzoek naar specifieke combinaties ontbreekt tot op heden.